LÀNG LỤA VẠN PHÚC – KHÁM PHÁ VẺ ĐẸP LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG NGHÌN NĂM

 Núp dưới bóng hình cổ kính với cây đa, giếng nước, sân đình,… làng lụa Vạn Phúc luôn mang trong mình những vẻ đẹp của một làng nghề truyền thống nghìn năm tuổi.

Làng lụa Vạn Phúc (hay còn được gọi là làng lụa Hà Đông) là một trong những làng lụa dệt tơ tằm đẹp và nổi tiếng nhất nước ta. Với hơn một nghìn năm tồn tại, lụa Vạn Phúc làm say đắm du khách cả trong và ngoài nước với những đường thêu chỉ và mẫu hoa văn độc đáo.

Làng lụa Vạn Phúc nằm ngay bên bờ sông Nhuệ, thuộc phường Vạn Phúc,  trong lòng Quận Hà Đông và cách trung tâm Hà Nội chỉ khoảng 10km. Xưa kia, Làng này còn có tên là Vạn Bảo, do kỵ húy với nhà Nguyễn nên đổi thành cái tên như bây giờ. Trải qua các giai đoạn phát triển, lụa Vạn Phúc dần khẳng định được danh tiếng và chất lượng. Đặc biệt, loại lụa ở đây từng được chọn để may trang phục triều đình và rất được ưa chuộng dưới triều nhà Nguyễn. Từ vua Khải Định đến Bảo Đại đều là những “tín đồ” thứ thiệt của loại vải thượng hạng này.

Hiện nay, quá trình đô thị hóa đang diễn ra rất nhanh chóng, nhưng làng lụa Vạn Phúc vẫn ít nhiều còn giữ được vẻ đẹp cổ kính ngày xưa qua những hình ảnh cây đa cổ thụ, giếng nước, sân đình và mọi người buổi chiều vẫn thường họp chợ ở đây. Giống như các sản phẩm thủ công truyền thống khác ở Hà Nội, “lụa Hà Đông” cũng thường được mọi người nhắc đến trong thơ ca xưa, cụ thể là qua câu thơ nổi tiếng của nhà thơ Nguyễn Xa:

“Nắng Sài gòn anh đi mà chợt mát

Bởi vì em mặc áo lụa Hà Đông

Anh vẫn yêu mầu áo ấy vô cùng

Anh vẫn nhớ em ngồi đây tóc ngắn

Mà mùa thu dài lắm ở xung quanh…

Em ở đâu, hỡi mùa thu tóc ngắn

Giữ hộ anh mầu áo lụa Hà Đông".

Lụa Vạn Phúc rất bền và đẹp, khoác lên mình mọi người sẽ cảm nhận được sự mềm mại, nhẹ nhàng của nó. Cái nét đặc sắc và độc đáo đó, chính là nhờ phần lớn vào bàn tay khéo léo, điêu luyện của các nghệ nhân nơi đây. Trải qua bao nhiêu thế hệ, nhưng lụa Vạn Phúc vẫn giữ được nét đẹp truyền thống, và vẫn đang đi đầu trong ngành dệt nước ta. Hoa văn trên lụa rất đa dạng, được các nghệ nhân chăm chú rất tỉ mỉ, bao giờ cũng được trang trí đối xứng với nhau, đường nét không rườm ra, phức tạp mà luôn tạo cảm giác phóng thoáng, dứt khoát. Chính vì thế mà từ lâu lụa Vạn Phúc đã được coi là đại diện của Việt Nam được xuất xứ ra nước ngoài, và cũng từng được chọn là một loại để may các trang phục triều đình, đặc biệt được ưa chuộng dưới triều nhà Nguyễn.

Nguyên liệu làm lụa Vạn Phúc chủ yếu là từ tơ tằm vì độ mềm mại, dẻo dai của nó. Để tạo ra những sản phẩm tơ lụa hoàn hảo, họ phải trải qua rất nhiều công đoạn kỳ công như tơ, hồ sợi, dệt, nhuộm, phơi căng… Ngay từ những khâu tơ, người không chỉ quấn sợi vào ống mà họ phải chọn sợi, đẽo sợi để đảm bảo sợi có màu trắng, bóng nhẵn và không bị xù lông.

Tơ lụa Vạn Phúc có nhiều loại mẫu ma đa dạng, khoảng 70 loại the, lụa, gấm, lĩnh với những tên gọi khác nhau như: băng hoa, long phượng, mây bay, tứ quế,… Trong các loại lụa cổ truyền, nổi tiếng nhất có lẽ là lụa Vân, loại lụa này có hoa nổi thì bóng mịn trên mặt lụa, hoa chìm thì chỉ thấy khi ra ánh sáng. Nét đặc biệt của lụa Vân nói riêng và lụa Vạn Phúc nói chung là người mặc sẽ cảm thấy ấm áp hơn vào mùa đông và thoáng mát hơn vào mùa hè.

  

Làng Vạn Phúc hiện nay có gần 800 hộ gia đình làm nghề dệt, chiếm gần 60% trên tổng số hộ sinh sống tại đây. Mỗi năm, làng sản xuất khoảng 2,5 đến 3 triệu mét vuông vải, chiếm 63% doanh thu của toàn bộ làng nghề. Tuy thời nay có rất nhiều những loại lụa đểu được nhập từ Trung Quốc về làm ảnh hưởng nhiều đến uy tín và chất lượng của lụa Vạn Phúc nhưng người dân nơi đây vẫn đang cố gắng, chăm chút từng bước một để tạo ra những sản phẩm tốt nhất và khẳng định lại vị thế của mình. Họ vẫn đang tiếp bước từ những tinh túy mà cha ông họ để lại, để dần dần cải tiến những mẫu mã sản phẩm tốt hơn, đẹp hơn đến tay người dùng.

Quy trình sản xuất tơ lụa của làng nghề Vạn Phúc :

Bước 1: Trồng dâu nuôi tằm

Đây là công đoạn đầu tiên và cực kỳ quan trọng để chúng ta bắt đầu tạo ra những tấm lụa Vạn Phúc đẹp hoàn hảo. Về chất lượng của tơ sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào quá trình chăm nuôi tằm. Thế nên, nghề nuôi tằm vô cùng vất vả, phải theo dõi thường xuyên. Khi tằm lớn lên, người nuôi phải làm né để tằm nhả tơ, tạo kén. Khi tằm tạo kén thì nghệ nhân sẽ lựa chọn kén để chuẩn bị cho việc tiếp theo là lấy tơ. 

Bước 2: Lấy tơ

Sau khi tằm nhả tơ, đóng kén. Lúc này các nghệ nhân tiếp tục chọn những tổ kén già có chất lượng tốt để tiến hành kéo kén hay còn gọi là kéo các sợi tơ từ kén ra khỏi con tằm. Trước đây, công đoạn này sẽ làm thủ công bằng tay thì nay nó được làm từ máy móc. Xong công đoạn kéo kén thì những sợi tơ dài sẽ được nghệ nhân chuốt thẳng rồi bước vào công đoạn guồng tơ. Đây chính là công đoạn làm thủ công để tránh bị rối tơ khi cho vào guồng.

Bước 3: Chuẩn bị dệt lụa

Sau khi cho tơ vào guồng thì đầu sợi tơ sẽ được kéo ra các lõi nhỏ để tiến hành mắc cửi và nối cửi để hệ thống các sợi tơ đưa vào máy dệt. Và lúc này, nghệ nhân phải túc trực 24/24 để phát hiện ra lỗi hoặc tiếp sợi tơ khi cần. Những tấm lụa thô sau khi được dệt xong sẽ hiện rõ những hoa văn trên đó. Theo nghệ nhân làng lụa Vạn Phúc cho hay thì hoa văn này được đồ họa sẵn ở trên máy theo mẫu, hoặc theo đơn của khách. Và khi dệt ra sẽ ra luôn chứ không phải hoa văn thêu như mặt hàng nhái. Sau khoảng 2 đến 3 ngày dệt, thì ống lụa dài được khoảng 45 - 50m và sẽ được tháo dỡ và mang đi nhuộm.

 Bước 4: Nhuộm vải

Trước khi nhuộm, lụa Vạn Phúc phải được mang đi nấu tẩy để tẩy bỏ những tạp chất. Để cho tấm lụa đẹp hơn thì công đoạn nhuộm vô cùng quan trọng đặc biệt là khâu pha chế thuốc nhuộm theo tỉ lệ hợp lý. Lụa nhuộm xong sẽ được đem đi giặt. Rồi sau đó sẽ được những nghệ nhân thực hiện công đoạn sấy lụa. Trước đây, nếu điều kiện thời tiết thuận lợi, có nhiều không gian thì lụa được nhuộm xong mang ra phơi dưới ánh nắng mặt trời. Lụa sấy xong sẽ cho lên màu theo đúng như lúc nhuộm, các cây lụa sau đó sẽ được trưng bày hoặc giao cho các đại lý chuyên về tơ lụa.

Làm nghề lâu năm, người dân làng lụa Vạn Phúc liên kết với nhau như một dây chuyền sản xuất. Trong làng cũng đã hình thành một số doanh nghiệp quy mô, nên các mặt hàng lụa cũng ngày càng phong phú. Để làm nên những sản phẩm tơ lụa đặc sắc, người thợ ở làng lụa Vạn Phúc phải thực hiện một quy trình sản xuất công phu. Lụa Vạn Phúc tinh xảo, độc đáo là nhờ vào đôi bàn tay khéo léo, điêu luyện của người dân Vạn Phúc. Chị Hoàng Diệu Khanh, thợ Xưởng dệt lụa Trịệu Văn Mão, cho biết: "Đầu tiên là người ta cho kén tằm vào xoong đun sôi lên, sau đó lấy đũa khoắng đều rồi lọc cho vào vay. Sau đó guồng tơ ra ống để mắc cửu nối vào khung dệt và dệt. Mỗi người một công đoạn, người dệt, người guồng tơ, người suốt, người thì mắc cửu dệt, dệt xong rồi nhuộm. Bình quân mỗi ngày dệt được 5 đến 6 m vải". Họ vẫn đang tiếp bước từ những tinh túy mà cha ông họ để lại, để dần dần cải tiến những mẫu mã sản phẩm tốt hơn, đẹp hơn đến tay người dùng.

Ngày nay, làng lụa Vạn Phúc đã mang dáng vẻ khang trang, nhộn nhịp với cửa hàng lụa mọc lên san sát, tấp nập người mua kẻ bán và du khách tham quan. Song, không vì vậy mà làng mất đi vẻ cổ kính vốn có. Vẫn còn đó trong làng những cây đa cổ thụ, giếng nước, sân đình cùng truyền thống văn hóa có từ lâu đời. Bên cạnh đó, người dân làng Vạn Phúc đã biết liên kết với nhau trong công việc, tạo thành một dây chuyền sản xuất. Trải qua thời gian dài phát triển, hoa văn trên lụa vẫn giữ được những nét đẹp đầy tinh xảo, khéo léo và giàu tính thẩm mỹ. Đặc biệt, lụa của làng được dệt từ 100% sợi tơ tự nhiên, đảm bảo không có một một sợ tổng hợp nào điều này tạo nên vẻ đẹp vô cùng thượng hạng và cao cấp.

Với thương hiệu nổi tiếng, trải qua biết bao thế hệ, làng lụa Vạn Phúc luôn giữ được nghệ thuật truyền thống. Làng dệt lụa Vạn Phúc là làng nghề đã có lịch sử gần 1.200 năm, xứng đáng là một trong những làng nghề truyền nổi tiếng nhất Việt Nam.

----------------------

#DangLua #NgannamLuaViet

#HUTECH #Khoa_QTDL_NH_KS